Oʻzbekistonda aholi genetikasi oʻrganilishi uchun milliy biobank yaratiladi

O‘zbekiston va Janubiy Koreya milliy biobank hamda genom markazini yaratish loyihasini ishlab chiqmoqda. Yangi baza mamlakat aholisining genetik ma’lumotlari va ularning sog‘lig‘i holati haqidagi axborotni birlashtirishi kerak, bu esa olimlarga irsiy kasalliklar hamda xavf omillarini o‘rganish uchun ko‘proq imkoniyat beradi.

Tashabbus prezident Shavkat Mirziyoyevning Seulga tashrifi chog‘ida kelishib olingan o‘zbek-koreys qo‘shma loyihalari paketiga kiritildi. Loyiha Koreyaning Iqtisodiy rivojlanish va hamkorlik jamg‘armasi (EDCF) ishtirokida amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Ishga tushirishdan avval u texnik-iqtisodiy asoslashdan o‘tishi kerak.

Biobank nafaqat DNK namunalarini, balki ular bilan bog‘liq shaxssizlantirilgan tibbiy ma’lumotlarni ham saqlaydi. Bunday yondashuv ko‘plab mamlakatlarda allaqachon qo‘llaniladi va tadqiqotchilarga insonning genetik xususiyatlari bilan turli kasalliklarning rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam beradi.

O‘zbekiston uchun bu aholi bo‘yicha o‘z genetik bazasini yaratish imkoniyatidir. Bugun xalqaro genom bazalarining aksariyati dunyoning boshqa hududlari ma’lumotlari asosida shakllantirilgan, shuning uchun tadqiqot natijalari har doim ham Markaziy Osiyo aholisining xususiyatlarini aniq aks ettirmaydi.

O‘z bazasi irsiy kasalliklarni yanada erta bosqichlarda aniqlashga va diabet, yurak-qon tomir hamda boshqa kasalliklarga moyillikni yanada aniqroq baholashga yordam berishi mumkin. Gap insonning kelajakdagi sog‘lig‘ini aniq bashorat qilish haqida ketmayapti, ammo genetik ma’lumotlar xatarlarni yaxshiroq baholash va kuzatuv hamda davolashning eng mos usullarini tanlashga imkon beradi.

Bu yo‘nalishdagi ishlar «O‘zbekistonning 1000 genomi» loyihasi doirasida allaqachon olib borilmoqda. Tadqiqotchilar ma’lumotiga ko‘ra, 1200 dan ortiq inson uchun to‘liq genom tahlili o‘tkazilgan, bunda har bir ishtirokchi bo‘yicha taxminan 10 mln genetik marker o‘rganilgan.

Keyinchalik loyiha miqyosini avval 100 ming genomgacha, so‘ng 1 mln gacha kengaytirish rejalashtirilgan. Biobank ushbu ma’lumotlarni saqlash va tizimlashtirish uchun asos bo‘ladi.

Dastlabki tadqiqotlar allaqachon shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston aholisida aniqlangan mutatsiyalarning bir qismi xalqaro genetik bazalarda mavjud emas. Mutaxassislar bahosiga ko‘ra, aniqlangan variantlarning taxminan uchdan bir qismi ilgari jahon kataloglarida tavsiflanmagan. Bu mahalliy aholi xususiyatlarini inobatga oladigan o‘z ma’lumotlar bazasini shakllantirish zarurligini tasdiqlaydi.

Olingan ma’lumotlardan oilalarga tibbiy-genetik maslahat berishda ham foydalanish mumkin. Xususan, gap ba’zi irsiy kasalliklarning kelajakdagi farzandlarga o‘tish xavfini baholash va genetik buzilishlarni yanada aniqroq diagnostika qilish haqida ketmoqda.